काठमाडौं । गृहमन्त्री सुधन गुरुङले नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्डको फाइल पुनः खोल्ने निर्णय गरेपछि २०५८ जेठ १९ (१ जुन २००१) को त्यो कालो रात फेरि चर्चामा आएको छ। पदभार सम्हाल्दै गृहमन्त्री गुरुङले दरबार हत्याकाण्डका फाइल खोल्ने निर्णय गरेका हुन्।
दरबार हत्याकाण्ड पुनः खोल्ने निर्णयपछि घटनाका कारण र रहस्यमाथि बहस भइरहेको छ । त्यस्तै अर्को चासोको विषय बनेको छ- राजपरिवारको सामूहिक हत्या हुँदा नेपालको राज्यसत्ता कसको हातमा थियो ? त्यतिबेला देशका प्रमुख संवैधानिक तथा राजनीतिक पदमा को–को थिए र उनीहरूको अहिलेको अवस्था के छ ?
दरबार हत्याकाण्ड हुँदा नेपालमा संवैधानिक राजतन्त्र कायम थियो। राजा वीरेन्द्र शाह राष्ट्र प्रमुख तथा नेपाली सेनाका परमसेनाधिपति थिए। सोही घटनामा उनको ज्यान गयो। त्यसपछि केही दिनका लागि दीपेन्द्र राजा घोषित भए पनि ४ जुन २००१ मा उनको निधन भएपछि ज्ञानेन्द्र शाह राजा बने।
यस्तो थियो मन्त्रिमण्डल ?
१. गिरिजा प्रसाद कोइराला
गिरिजा प्रसाद कोइराला २०५८ जेठ १९ गते (१ जुन २००१) नारायणहिटी दरबारमा भएको दरबार हत्याकाण्डका बेला नेपालको प्रधानमन्त्री थिए। उनी नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा तत्कालीन सरकार प्रमुखका रूपमा कार्यरत थिए।
कोइराला २०५६ चैत ९ गते नेपालको प्रधानमन्त्री नियुक्त भएका थिए। त्यसबेला उनले मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठन गर्दै सरकारको नेतृत्व सम्हालेका थिए।
दरबार हत्याकाण्ड हुँदा देशको कार्यकारी नेतृत्व प्रधानमन्त्री कोइरालासँग थियो। घटनापछि उत्पन्न राजनीतिक अन्योल, सुरक्षा चुनौती र जनचासोका बीच सरकारले घटनाबारे आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गर्ने, शान्ति–सुरक्षा कायम राख्ने तथा संवैधानिक प्रक्रियालाई निरन्तरता दिने काम गरेको थियो।
हत्याकाण्डपछि राजा वीरेन्द्रको निधन भएको र त्यसपछि राजसंस्थामा उत्तराधिकारको प्रक्रिया अघि बढेको थियो। त्यस संवेदनशील घडीमा सरकारको नेतृत्व कोइरालाले गरेका थिए।
कोइरालाले २०५८ साउन ४ गते प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएका थिए। त्यसपछि २०५८ साउन ११ गते शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री नियुक्त भएका थिए।
दरबार हत्याकाण्डपछि सरकारमाथि चर्को दबाब, माओवादी विद्रोह नियन्त्रणमा असफल भएको आरोप (त्यतिबेला माओवादी द्वन्द्व तीव्र बन्दै गएको थियो), पार्टीभित्रैको विद्रोह र विपक्षीले भ्रष्टाचारको आरोप लगाइरहेपछि कोइरालाले राजीनामा दिएका थिए ।
दरबार हत्याकाण्डको ८ वर्ष ८ महिना पछि २०६६ चैत ७ गते काठमाडौंमा कोइरालाको निधन भयो। श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्याबाट पीडित थिए र ८५ वर्षको उमेरमा उनको निधन भएको हो ।
२. रामचन्द्र पौडेल
दरबार हत्याकाण्ड (२०५८ जेठ १९) का बेला रामचन्द्र पौडेल नेपाल सरकारका उपप्रधानमन्त्री तथा गृहमन्त्री थिए। उनी कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा गृह मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हालिरहेका थिए।
पौडेल २०५६ चैत ९ गते उपप्रधानमन्त्री तथा गृहमन्त्री नियुक्त भएका थिए। २०५८ साउन ११ गतेसम्म उपप्रधानमन्त्री तथा गृहमन्त्रीको जिम्मेवारीमा रहे।
२०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरबारमा भएको Nepalese royal massacre का बेला गृह प्रशासनको सम्पूर्ण जिम्मेवारी गृह मन्त्रालयसँग थियो। त्यसैले सुरक्षा व्यवस्था, शान्ति–सुरक्षा, घटनापछिको प्रशासनिक समन्वय तथा सरकारी सूचनाको व्यवस्थापनमा गृहमन्त्रीको हैसियतले पौडेलको भूमिका महत्वपूर्ण थियो।
घटनापछि देशभर उत्पन्न भएको अन्योल, जनचासो र सुरक्षा संवेदनशीलतालाई व्यवस्थापन गर्न गृह मन्त्रालय सक्रिय भएको थियो। यद्यपि, दरबारभित्र भएको घटनाको प्रत्यक्ष अनुसन्धान भने तत्कालीन शाही आयोग र सम्बन्धित निकायहरूले गरेका थिए।
उनै पौडेल अहिले नेपालको राष्ट्रपति पदमा छन्। २०७९ फागुन २५ गते नेपालको तेस्रो राष्ट्रपति निर्वाचित भएका थिए र २०७९ चैत ३ गते पद तथा गोपनीयताको शपथ ग्रहण गरेका थिए।
३. चक्रप्रसाद बास्तोला
दरबार हत्याकाण्ड (२०५८ जेठ १९) का बेला बास्तोला नेपालका परराष्ट्रमन्त्री थिए। २०५६ चैत ९ गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा परराष्ट्रमन्त्री नियुक्त भएका थिए।
उनी २०५८ साउन ११ गतेसम्म परराष्ट्रमन्त्री रहे। त्यसपछि देउवा प्रधानमन्त्री बनेसँगै मन्त्रिपरिषद् परिवर्तन भएको थियो।
२०५८ जेठ १९ मा नारायणहिटी दरबारमा भएको हत्याकाण्डपछि नेपालबारे अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा व्यापक चासो र प्रश्न उठेको थियो। त्यसबेला परराष्ट्र मन्त्रालयको नेतृत्व गरिरहेका बास्तोलाले विभिन्न देश, कूटनीतिक नियोग तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसँग नेपालको आधिकारिक धारणा सम्प्रेषण गर्ने जिम्मेवारी निर्वाह गरेका थिए।
हत्याकाण्डपछि नेपालमा राजनीतिक तथा संवैधानिक स्थायित्वबारे अन्तर्राष्ट्रिय चासो बढेका बेला परराष्ट्र मन्त्रालयले विदेशी सरकार र कूटनीतिक समुदायसँग समन्वय गरेको थियो।
उनी नेपाली कांग्रेसका वरिष्ठ नेता थिए। उनले गृह, सञ्चार तथा परराष्ट्रलगायत विभिन्न मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। पछि स्वास्थ्य समस्याका कारण सक्रिय राजनीतिबाट टाढिएका उनको २०७५ असोज २७ गते निधन भयो।
४. रामशरण महत
दरबार हत्याकाण्ड २०५८ जेठ १९ का बेला महत नेपालका अर्थमन्त्री थिए। उनी पनि २०५७ माघ २५ गते गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा अर्थमन्त्री नियुक्त भएका थिए। त्यसअघि महेश आचार्य अर्थमन्त्री थिए। उनी २०५८ साउन ११ गतेसम्म अर्थमन्त्री रहे।
२०५८ जेठ १९ मा भएको दरबार हत्याकाण्डका बेला महतले अर्थ मन्त्रालयको नेतृत्व गरिरहेका थिए। घटनापछि देशमा राजनीतिक अनिश्चितता बढ्दा आर्थिक क्षेत्र, लगानी वातावरण, विकास खर्च तथा सरकारी वित्तीय व्यवस्थापनमा पर्ने प्रभावलाई सम्हाल्ने जिम्मेवारी अर्थ मन्त्रालयसँग थियो।
हत्याकाण्डपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय र दातृ निकायहरूमा समेत नेपालको स्थायित्वबारे चासो बढेको थियो। त्यस्तो अवस्थामा अर्थ मन्त्रालयले आर्थिक गतिविधि र सरकारी वित्तीय प्रणालीलाई निरन्तरता दिने काम गरेको थियो।
उनी नेपाली कांग्रेसका प्रभावशाली नेता हुन्। उनले विभिन्न समयमा अर्थमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेका छन् र नेपालको आर्थिक नीति निर्माणमा लामो समय भूमिका खेलेका छन्। पछिल्लो समय बिरामी रहेका महत राजनीतिबाट टाढा छन् ।
५. महेश आचार्य
मन्त्रीपरिषद् पुनर्गठनको क्रममा आचार्य २०५७ असोज १६ गते कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा रक्षामन्त्री नियुक्त भएका थिए। उनी २०५८ साउन ११ गतेसम्म रक्षामन्त्रीको जिम्मेवारीमा रहे।
२०५८ जेठ १९ गते नारायणहिटी दरबारमा भएको दरबार हत्याकाण्डका बेला रक्षा मन्त्रालयको नेतृत्व आचार्यले गरिरहेका थिए। त्यतिबेला नेपाली सेनाको सर्वोच्च कमान्ड संवैधानिक रूपमा राजा वीरेन्द्रसँग रहेको भए पनि रक्षा मन्त्रालयमार्फत सरकार र सेनाबीच समन्वय गर्ने जिम्मेवारी रक्षामन्त्रीको थियो।
हत्याकाण्डपछि देशको सुरक्षा अवस्था, संवेदनशील सरकारी संरचनाको सुरक्षा तथा राज्य संयन्त्रबीचको समन्वयमा रक्षा मन्त्रालयको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको थियो।
नेपाली कांग्रेसका वरिष्ठ नेता तथा अर्थशास्त्री हुन्। उनले विभिन्न समयमा रक्षासँगै अर्थ र उद्योग मन्त्रालयको पनि जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। उनी राष्ट्रिय योजना आयोगका उपाध्यक्ष समेत भएका थिए।
६. महन्थ ठाकुर
दरबार हत्याकाण्डका बेला ठाकुर कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्री थिए। २०५६ चैत ९ गतेदेखि कानुन, न्याय तथा संसदीय मामिला मन्त्रीको जिम्मेवारीमा रहेका ठाुकरले पनि २०५८ साउन ११ गतेसम्मको मन्त्रिपरिषद्मा उक्त मन्त्रालयको जिम्मेवारीमा रहे।
दरबार हत्याकाण्डपछि उत्पन्न संवैधानिक, कानुनी र संसदीय प्रश्नहरूको व्यवस्थापनमा कानुन मन्त्रालयको भूमिका महत्वपूर्ण थियो। राजा वीरेन्द्रको निधन, युवराज दीपेन्द्रको राजारोहण, त्यसपछि राजा ज्ञानेन्द्रको गद्दी आरोहणजस्ता घटनाहरू संवैधानिक प्रक्रियाअनुसार अघि बढाउनुपर्ने अवस्था थियो। त्यस समयमा कानुनी परामर्श तथा संवैधानिक विषयमा सरकारलाई सहयोग गर्ने जिम्मेवारी ठाकुर नेतृत्वको मन्त्रालयसँग थियो।
पछि ठाकुर मधेश आन्दोलनका प्रमुख नेतामध्ये एक बने र राष्टिय जनता पार्टी नेपाल तथा पछि लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी नेपालको नेतृत्वसमेत गरे। हाल उनी राष्टियसभा सदस्य समेत हुन्।
७. गोविन्दराज जोशी
दरबार हत्याकाण्डका बेला जोशी स्थानीय विकास मन्त्री थिए। उनी गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा २०५७ माघ २५ गते मन्त्री नियुक्त भएका थिए र २०५८ साउन महिनासम्म उक्त जिम्मेवारीमा रहे।
स्थानीय विकास मन्त्रालय त्यतिबेला स्थानीय निकाय, ग्रामीण विकास, जिल्ला विकास समिति DDC, गाउँ विकास समिति VDC तथा स्थानीय प्रशासनसँग समन्वय गर्ने प्रमुख मन्त्रालय थियो। दरबार हत्याकाण्डपछि देशभर उत्पन्न भएको संवेदनशील अवस्थाबारे स्थानीय तहसम्म सरकारी सूचना र समन्वय पुर्याउने कार्यमा मन्त्रालयको भूमिका थियो।
उनी कुनै समय नेपाली कांग्रेसका प्रभावशाली नेता थिए। उनले विभिन्न समयमा शिक्षा, गृह, जलस्रोत तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हाले।
उनी हाल सार्वजनिक राजनीतिक जीवनबाट धेरै हदसम्म टाढा भए पनि जीवित छन्। उनीविरुद्धको भ्रष्टाचारसम्बन्धी मुद्दा र त्यससँग सम्बन्धित कानुनी तथा राजनीतिक घटनाक्रमका कारण पछिल्ला वर्षहरूमा चर्चामा आएका थिए।
८. अमोद प्रसाद उपाध्याय
दरबार हत्याकाण्डका बेला उनी शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्री थिए। गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हालिरहेका थिए। २०५६ चैत ९ गते शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्री नियुक्त भएका थिए।
दरबार हत्याकाण्डपछि देशभर शोक, अन्योल र संवेदनशील अवस्था सिर्जना भएका बेला शिक्षा क्षेत्रसँग सम्बन्धित सरकारी नीतिगत समन्वयको जिम्मेवारी उनको मन्त्रालयसँग थियो।
हाल उनको निधन भइसकेको छ। उनको २०८२ मंसिर २८ गते काठमाडौंस्थित HAMS अस्पतालमा क्यान्सरको उपचारका क्रममा ९२ वर्षको उमेरमा निधन भएको थियो। नेपाली कांग्रेसले उनको निधनमा तीन दिन शोक मनाएको थियो।
९. रामकृष्ण ताम्राकार
दरबार हत्याकाण्डका बेला ताम्राकार स्वास्थ्यमन्त्री थिए। गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा २०५७ माघ २५ गते स्वास्थ्य मन्त्री नियुक्त भएका थिए र कोइराला सरकारको कार्यकाल समाप्त नहुँदासम्म उक्त पदमा रहे।
त्यतिबेला स्वास्थ्य मन्त्रालयको नेतृत्व गरिरहेका ताम्राकारको मन्त्रालय देशभरका सरकारी अस्पताल, स्वास्थ्य सेवा र आपतकालीन स्वास्थ्य व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित थियो। दरबार हत्याकाण्डपछि घाइतेहरूको उपचार तथा स्वास्थ्य क्षेत्रसँग सम्बन्धित सरकारी समन्वयमा मन्त्रालयको भूमिका रहेको थियो।
उनको पनि निधन भइसकेको छ । २०७६ वैशाख १० गते निधन भएको हो। उपचारका क्रममा ललितपुरस्थित अल्का अस्पतालमा उनको निधन भएको नेपाली कांग्रेस संसदीय दलले जनाएको थियो।
१०. शिवराज जोशी
हो, दरबार हत्याकाण्डका बेला उनी सूचना तथा सञ्चार मन्त्री थिए। उनी गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्मा सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयको जिम्मेवारीमा थिए। जोशी २०५६ चैत ७ गते सूचना तथा सञ्चार मन्त्री बनेका थिए। दरबार हत्याकाण्ड हुँदा उनी यही पदमा कार्यरत थिए।
दरबार हत्याकाण्डपछि देशभर सूचना अभाव, अफवाह र जनचासो अत्यधिक बढेको थियो। त्यस्तो अवस्थामा सरकारका आधिकारिक सूचना, सञ्चारमाध्यमसँग समन्वय तथा सरकारी धारणा सार्वजनिक गर्ने जिम्मेवारी सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयसँग थियो। त्यस मन्त्रालयको नेतृत्व जोशीले गरिरहेका थिए।
नेपाली कांग्रेसका प्रभावशाली नेता समेत रहेका जोशी पछिल्ला वर्षहरूमा पनि नेपाली कांग्रेसका गतिविधि तथा राजनीतिक अभिव्यक्तिहरूमा देखिने गरेका छन्। उनी तत्कालीन समयमा संसदीय दलका मुख्य सचेतक समेत बनेका थिए।
११. प्रकाश कोइराला
दरबार हत्याकाण्डका बेला कोइराला वन तथा भू-संरक्षण मन्त्री थिए। उनी २०५७ माघ २५ गते मन्त्री नियुक्त भएका थिए र कोइराला सरकारको कार्यकाल समाप्त हुने समयसम्म उक्त जिम्मेवारीमा रहे।
त्यतिबेला वन तथा भू–संरक्षण मन्त्रालयले वन व्यवस्थापन, राष्ट्रिय निकुञ्ज, वातावरणीय संरक्षण तथा भू–संरक्षणसम्बन्धी काम हेर्थ्यो। दरबार हत्याकाण्डसँग उनको प्रत्यक्ष सुरक्षा वा अनुसन्धानसम्बन्धी भूमिका भने थिएन, तर उनी मन्त्रिपरिषद्का सदस्यका रूपमा सरकारको हिस्सा थिए।
उनी नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालाका छोरा हुन्। साथै, चर्चित अभिनेत्री मनिषा कोइराला उनकी छोरी हुन्। उनी पछि २०६२/६३ को शाही शासनकालमा वातावरण, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्री पनि बनेका थिए।
हाल कांग्रेसको प्रभावशाली नेता कोइराला विभिन्न कार्यक्रमहरुमा सहभागी भइरहन्छन्।
प्रधानन्याधीशदेखि सुरक्षा निकायका प्रमुखहरु को-को थिए ?
दरबार हत्याकाण्डको बेला केशवप्रसाद उपाध्याय प्रधानन्याधीश थिए। २०५६ पुस १ गते प्रधानन्यायाधीश नियुक्त भएका उपाध्यायलाई दरबार हत्याकाण्डपछि सरकारले उच्चस्तरीय छानबिन समितिको जिम्मेवारी दियो। त्यसपछि उपाध्याय नेतृत्वको समितिले घटनाबारे छानबिन गरी प्रतिवेदन बुझाएको थियो।
समितिले युवराज दीपेन्द्रलाई घटनाको जिम्मेवार ठहर गर्दै प्रतिवेदन बुझाएको थियो। २०५९ मंसिर १९ गते उपाध्यायले प्रधानन्यायाधीश पदबाट अवकाश पाए। उनको २०७६ असोज ११ गते निधन भइसकेको छ।
त्यस्तै सभामुख थिए तारानाथ रानाभाट । उनी २०५६ असार ९ गते सभामुख निर्वाचित भएका थिए र २०६३ वैशाख १५ गतेसम्म उक्त पदमा रहे। त्यसबेला प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला, प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र सभामुख तारानाथ रानाभाट राज्यका प्रमुख संवैधानिक पदाधिकारीमध्ये पर्थे।
राजा ज्ञानेन्द्रले दरबार हत्याकाण्डको छानबिन गर्न गठन गरेको उच्चस्तरीय दुई सदस्यीय छानबिन समितिमा रानाभाट सदस्य थिए । समितिले करिब एक सातासम्म अनुसन्धान गरेर २०५८ जेठ अन्तिम साता प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको थियो।
रानाभाट सक्रिय राष्ट्रिय राजनीतिमा पहिलेको जस्तो देखिँदैनन्, तर विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रम र लेख–रचनामार्फत कहिलेकाहीँ सार्वजनिक रूपमा देखिने गरेका छन्। उनी कांग्रेसको राजनीतिबाट उदाएका व्यक्ति हुन्।
यस्तै दरबार हत्याकाण्डका बेला नेपाली सेनाको संगठनात्मक नेतृत्व तत्कालीन प्रधानसेनापति प्रज्वल शमशेर जबराले गरिरहेका थिए। शाही नेपाली सेनाको सम्पूर्ण सैनिक कमाण्ड उनकै नेतृत्वमा थियो। उनी २०५६ जेठ ५ मा नेपाली सेनाको प्रधानसेनापति नियुक्त भएका थिए। उनले तत्कालीन प्रधानसेनापति धर्मपालवरसिँह थापालाई प्रतिस्थापन गरेका हुन्।
घटनापछि दरबारको सुरक्षा, सैनिक संयन्त्रको परिचालन तथा संवेदनशील अवस्थामा सेनाको तयारीको नेतृत्व उनैले गरेका थिए। राजा वीरेन्द्रको निधनपछि दीपेन्द्रको राजारोहण र त्यसपछि ज्ञानेन्द्रको गद्दी आरोहणसम्मको संक्रमणकालीन अवधिमा सेनाको कमाण्ड उनकै हातमा थियो।
उनको कार्यकाल नेपालको सशस्त्र द्वन्द्व चर्किंदै गएको समय थियो। २०५८ मंसिरमा सरकारले संकटकाल घोषणा गरेपछि माओवादीविरुद्ध नेपाली सेनाको प्रत्यक्ष परिचालन सुरु भएको थियो। त्यसबेला सेनाको नेतृत्व पनि उनैले गरिरहेका थिए।
उनले २०६० भदौ २४ मा प्रधानसेनापति पदबाट अवकाशप्राप्त भए। त्यसपछि प्यारजंग थापा प्रधानसेनापति बने।
त्यस्तै नेपाल प्रहरीको नेतृत्व तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक प्रदीप शमशेर जबराले गरिरहेका थिए । जबरा नेपाल प्रहरीको १७ औं महानिरीक्षक हुन् । २०५७ असोजपछि २०५९ पुससम्म नेतृत्वमा रहेका जबरा संगठनमा इमान्दार प्रहरी अधिकृतको रुपमा चिनिन्थे ।
दरबार हत्याकाण्डपछि देशभर सुरक्षा व्यवस्था सुदृढ गर्ने जिम्मेवारी नेपाल प्रहरीमाथि थियो। काठमाडौं उपत्यकामा भीड नियन्त्रण, सार्वजनिक सुरक्षा र संवेदनशील स्थानहरूको सुरक्षा व्यवस्थापनमा नेपाल प्रहरीले काम गरेको थियो। घटनापछि उत्पन्न जनआक्रोश, प्रदर्शन र अफवाह नियन्त्रणमा प्रहरी परिचालन गरिएको थियो।
उनी पूर्वप्रधानमन्त्री तथा राणा वंशसँग सम्बन्धित परिवारका सदस्य थिए। प्रहरी सेवाबाट अवकाशपछि उनी सार्वजनिक जीवनमा कम सक्रिय रहे। उनको ७८ वर्षको उमेरमा २०८१ चैत ३१ गते निधन भएको छ ।
त्यसैगरी दरबार हत्याकाण्डको समयमा सशस्त्र प्रहरी बल स्थापना भएको केही समय मात्रै भएकाले त्यसको नेतृत्वमा कृष्णमोहन श्रेष्ठ थिए। विडम्बना, श्रेष्ठ स्वयं दरबार हत्याकाण्डको केही महिनापछि आफ्नी श्रीमतीसहित माओवादी आक्रमणमा मारिएका थिए।
यस्तै जतिबेला राजदरबारका सैनिक सचिव थिए विवेक कुमार शाह । उनले राजा वीरेन्द्र र पछि राजा ज्ञानेन्द्र दुवैका सैनिक सचिवका रूपमा काम गरेका थिए। नेपाली सेनाका मेजर जनरल रहेका साश राजा वीरेन्द्रका एडीसी हुँदै पछि सैनिक सचिव बनेका हुन्।
जतिबेला उनी नारायणहिटी दरबारभित्रको सैनिक प्रशासन, राजपरिवारको सुरक्षा समन्वय तथा सैनिक प्रोटोकल हेर्ने जिम्मेवारीमा थिए।
त्यस्तै डा. राजीव राज शाही नेपाली सेनाका क्याप्टेन तथा राजपरिवारका सदस्यका चिकित्सक थिए। उनी दिवंगत राजकुमार धिरेन्द्रका ज्वाइँ हुन्। उनी दरबारभित्र भएको पारिवारिक जमघटमा उपस्थित जीवित प्रत्यक्षदर्शीमध्ये एक थिए।
दरबारमा राजा, रानी र युवराजसँग सम्बन्धित सैनिक सहायक एडीसीहरू थिए। तर घटनाको रात कुन-कुन एडीसी कुन स्थानमा थिए भन्ने पूर्ण आधिकारिक सूची विवरण अहिलेसम्म गोप्य नै छ। तर, सार्वजनिक रूपमा धेरै चर्चा हुने नाम सुरेन्द्र बहादुर शाह।
दरबार हत्याकाण्ड भएको रात राज्यका सबै प्रमुख निकाय अस्तव्यस्त अवस्थामा पुगेका थिए। राष्ट्र प्रमुख, युवराज र राजपरिवारका अधिकांश सदस्य एकै घटनामा मारिँदा राजनीतिक नेतृत्व, सुरक्षा संयन्त्र र प्रशासनिक संरचनामाथि एकैसाथ अभूतपूर्व चुनौती आइपरेको थियो।
आज, २५ वर्षपछि फाइल पुनः खोल्ने निर्णयसँगै त्यतिबेलाका पात्रहरू फेरि चर्चामा आएका छन्। कोही राष्ट्रपतिको कुर्सीसम्म पुगेका छन्, कोही इतिहासका पानामा सीमित भएका छन्, केहीको निधन भइसकेको छ। तर उनीहरू सबै एउटै घटनासँग जोडिएका छन्- नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा रहस्यमय र दर्दनाक अध्याय, नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्डसँग।
