काठमाडौं । नेपाल-चीन सीमा क्षेत्र रसुवाको टिमुरे-रसुवागढीमा बुधबार बिहान आएको विनाशकारी बाढीले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्याएपछि नेपालको बाढी पूर्वानुमान तथा पूर्वसूचना प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ।
अचानक आएको बाढीले रसुवागढी, टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी हुँदै भोटेकोशी र त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ।
प्रारम्भिक विवरणअनुसार बाढीमा ठूलो संख्यामा मानिस बेपत्ता भएका छन् भने सडक, पुल, प्रहरी कार्यालय, जलविद्युत आयोजना, व्यापारिक संरचना तथा अन्य पूर्वाधारमा क्षति पुगेको छ। उद्धार तथा खोजी कार्य जारी रहेकाले क्षतिको पूर्ण विवरण आउन बाँकी छ।
वर्षा नभए पनि एकाएक आयो बाढी
प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार यो बाढी सामान्य मनसुनी वर्षाका कारण आएको देखिएको छैन। नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रभन्दा माथि तिब्बततर्फ ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा हिम–चट्टान खसेर नदी थुनिएको र त्यसपछि ठूलो मात्रामा पानी तथा गेग्र्यान एकैपटक तलतर्फ आएको हुनसक्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको प्रारम्भिक विवरणमा समेत रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ नेपाल–चीन सीमामा हिम–चट्टान पहिरो गएको र त्यसबाट ल्हेन्दे खोलामा गेग्र्यानसहितको बाढी आएको देखिएको उल्लेख छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्था आईसीआईएमओडीले पनि ल्हेन्दे खोलामा आएको बाढीको सम्भावित कारण ‘आइस एभालान्च’ अर्थात् हिमपहिरो खसेको हुनसक्ने प्रारम्भिक आकलन गरेको छ।
पूर्वसूचना प्रणाली नै छैन भन्ने होइन
नेपालमा बाढीको जोखिम पहिचान गर्ने र पूर्वसूचना जारी गर्ने प्रणाली सञ्चालनमा छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागअन्तर्गत बाढी पूर्वानुमान तथा पूर्वसूचना सेवा सञ्चालनमा रहेको छ भने राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले पनि राष्ट्रिय विपद् अलर्ट प्रणाली सञ्चालन गर्दै आएको छ।
नदीको जलस्तर, वर्षा तथा जलाधार क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनका आधारमा जोखिम पहिचान गरी सम्बन्धित निकाय र सर्वसाधारणलाई सूचना दिने संयन्त्रसमेत नेपालसँग छ।
तर रसुवाको बुधबारको घटना सामान्य वर्षाजन्य बाढी नभई सीमापार हिमाली क्षेत्रमा अचानक उत्पन्न भएको फ्ल्यास फ्लड भएकाले परम्परागत बाढी पूर्वानुमान प्रणालीलाई चुनौती दिएको देखिन्छ।
अघिल्लो वर्षको बाढीले पनि दिएको थियो ठूलो चेतावनी
रोचक कुरा के छ भने रसुवाको भोटेकोशीमा यस्तै प्रकृतिको आकस्मिक बाढी अघिल्लो वर्ष पनि आएको थियो।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागको २०८२ असार २४ गतेको प्रारम्भिक अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार त्यसबेला बिहान करिब ३ बजे तिब्बततर्फबाट ठूलो बाढी भोटेकोशीमा प्रवेश गरेको थियो।
रसुवा–टिमुरे क्षेत्रमा रहेको स्वचालित जलमापन केन्द्रमा बिहान ३:१० बजे जलस्तर एकाएक करिब ३.५ मिटर बढेको विभागको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
त्यस घटनापछि विभागले कारणबारे थप अध्ययनसमेत गरेको थियो। विभागले जलमापन केन्द्रलाई स्वचालित प्रणालीमा स्तरोन्नति गर्ने र पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउने जनाएको थियो।
तर एक वर्षपछि फेरि त्यही क्षेत्रमा अझ ठूलो विपद् दोहोरिनुले सीमापारबाट आउने आकस्मिक बाढीको जोखिमबारे नेपालले कति तयारी गरेको थियो? भन्ने प्रश्न खडा भएको छ।
चीनबाट सूचना आएको थियो, तर कहिले?
बुधबारको घटनापछि आएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विवरणमध्ये एक हो- चीनतर्फबाट ल्हेन्दे खोला थुनिएको र त्यहाँ पानी जम्मा भएको सम्बन्धमा सूचना नेपालले प्राप्त गरेको।
उपलब्ध विवरणअनुसार नदी थुनिएको स्थानमा बनेको ताल अझै पूर्ण रूपमा नखुलेको र त्यसका कारण भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदी क्षेत्रमा थप बाढीको जोखिम कायम रहेको जानकारीसमेत आएको छ।
यही बिन्दुबाट अहिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न उठेको छ।
यदि नदी थुनिएको र माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा भएको सूचना बाढी आउनुअघि नै नेपालले प्राप्त गरेको थियो भने त्यो सूचना कति बजे प्राप्त भयो?
कुन निकायले प्राप्त गर्यो?
प्राप्त सूचनापछि जिल्ला प्रशासन, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय तह र नदी किनारका बस्तीलाई कति बजे जानकारी गराइयो?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण- जोखिममा रहेका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न पर्याप्त समय थियो कि थिएन? यी प्रश्नको जवाफ स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक हुन बाँकी छ।
‘पूर्वसूचना प्रणाली असफल भयो’ भन्नुअघि बुझ्नुपर्ने कुरा
यस घटनालाई हेरेर तत्कालै ‘पूर्वानुमान शाखाले बाढी आउने थाहा पाएर पनि सूचना दिएन’ भन्नु तथ्यगत रूपमा हतारो हुन सक्छ।
किनकि मौसम पूर्वानुमानले वर्षा, नदीको जलस्तर र सम्भावित बाढीको जोखिम पहिचान गर्न सक्छ। तर तिब्बतको दुर्गम हिमाली क्षेत्रमा अचानक हिम–चट्टान पहिरो खस्ने, नदी थुनिने र त्यसपछि जम्मा भएको पानी एकैपटक फुटेर तलतर्फ आउने घटनाको ठ्याक्कै समय र परिमाण घण्टौँ अगाडि पूर्वानुमान गर्नु अत्यन्त कठिन हुन्छ।
तर यसको अर्थ पूर्वसूचना प्रणालीको जिम्मेवारी सकिन्छ भन्ने होइन।
सीमापारबाट जोखिमको सूचना प्राप्त भएपछि त्यसलाई स्थानीय तहसम्म कति छिटो पुर्याइयो र त्यसबाट नागरिकलाई कति समयको चेतावनी दिन सकियो भन्ने पक्ष छुट्टै जाँचको विषय हो।
रसुवाको घटनाले सरकारसामु कम्तीमा यी पाँच प्रश्नको जवाफ मागेको छ:-
१. ल्हेन्दे खोलामा नदी थुनिएको सूचना नेपालले पहिलोपटक कति बजे प्राप्त गरेको थियो?
२. उक्त सूचना प्राप्त भएपछि नेपालका कुन–कुन निकायलाई कति बजे जानकारी गराइएको थियो?
३. जोखिममा रहेका टिमुरे, रसुवागढी, स्याफ्रुबेँसीलगायतका क्षेत्रमा स्थानीय बासिन्दा तथा सुरक्षा निकायलाई कति समयअघि चेतावनी दिइएको थियो?
४. नेपाल–चीनबीच सीमापार बाढी तथा हिमाली विपद्को वास्तविक समयको सूचना आदानप्रदान गर्ने प्रभावकारी संयन्त्र छ कि छैन?
५. अघिल्लो वर्षकै भोटेकोशी बाढीपछि सुधार गरिएको भनिएको पूर्वसूचना प्रणालीले यसपटक किन जोखिममा रहेका नागरिकलाई पर्याप्त समयको चेतावनी दिन सकेन?
यी प्रश्नको निष्पक्ष छानबिन र तथ्यसहितको जवाफले मात्रै प्राकृतिक विपद् थियो कि पूर्वतयारी र सूचना प्रवाहमा पनि कमजोरी भयो भन्ने छुट्याउन सकिनेछ।
रसुवाको विपद्ले एउटा कुरा भने स्पष्ट पारेको छ- नेपालमा पूर्वसूचना प्रणाली हुनु मात्र पर्याप्त छैन, सीमापारबाट आउने आकस्मिक हिमाली विपद्को सूचना जोखिममा रहेका नागरिकसम्म केही मिनेटमै पुर्याउन सक्ने प्रणाली आवश्यक छ।
यसका लागि नेपाल र चीनबीच वास्तविक समयको सूचना आदानप्रदान, स्वचालित जलमापन तथा रिमोट सेन्सिङ प्रणाली, स्थानीय साइरन तथा मोबाइल अलर्ट र सुरक्षा निकायबीच तत्काल सूचना प्रवाहको संयन्त्र अझ बलियो बनाउनुपर्ने देखिएको छ।
रसुवाको बाढी अब केवल एउटा प्राकृतिक विपद्को घटना मात्र रहेन; यो नेपालको पूर्वसूचना, विपद् तयारी र सीमापार सूचना आदानप्रदान प्रणालीको समेत परीक्षा बनेको छ।
