रौतहट । रौतहटमा आत्महत्याको अवस्था पछिल्लो समय चिन्ताजनक बन्दै गएको तथ्यांकले देखाएको छ। जिल्ला प्रहरी कार्यालय रौतहटका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा जिल्लामा १६३ जनाले आत्महत्या गरेका छन्। अर्थात् औसतमा हरेक दुई–तीन दिनमा रौतहटमा आत्महत्याको एउटा घटना भएको देखिन्छ।
प्रहरीको तथ्यांकअनुसार आत्महत्या गर्ने १६३ जनामध्ये १४६ जनाले झुण्डिएर र १७ जनाले विष सेवन गरेर ज्यान गुमाएका छन्।
आत्महत्या गर्नेमा ४७ पुरुष, ५३ महिला, ७ बालक र ५६ बालिका छन्।
उमेर समूहका आधारमा हेर्दा १६ वर्षभन्दा कम उमेरका ३२ जना, १६ देखि २५ वर्षका ६९ जना, २६ देखि ३५ वर्षका २२ जना, ३६ देखि ४५ वर्षका २० जना, ४६ देखि ६० वर्षका ४ जना र ६० वर्षभन्दा माथिका ५ जना छन्।
१६ वर्ष नपुग्दै ३२ बालबालिकाले गुमाए ज्यान
प्रहरीको तथ्यांकमा सबैभन्दा गम्भीर पक्षका रूपमा देखिएको छ- १६ वर्षभन्दा कम उमेरका ३२ बालबालिकाको आत्महत्या।
अझ चिन्ताजनक कुरा, तीमध्ये अधिकांश विद्यार्थी रहेको बताइएको छ। कलिलो उमेरमै बालबालिकाले यस्तो कठोर निर्णय लिनुपर्ने अवस्था आउनु परिवार, विद्यालय र समाज सबैका लागि गम्भीर चिन्ताको विषय हो।
जिल्ला प्रहरी प्रवक्ता डिएसपी बसन्त गौतमका अनुसार बालबालिकामा आत्महत्याका घटना बढ्नुले उनीहरूको मानसिक तथा भावनात्मक अवस्थालाई समयमै बुझ्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ।
किशोरावस्था आफैंमा भावनात्मक उतारचढावको संवेदनशील चरण हो। पढाइको दबाब, पारिवारिक अपेक्षा, साथीभाइसँगको सम्बन्ध, प्रेमसम्बन्ध, सामाजिक दबाब तथा आफूलाई अरूसँग तुलना गर्ने प्रवृत्तिले तनाव बढाउन सक्ने भए पनि कुनै एउटा कारणलाई नै आत्महत्याको प्रत्यक्ष कारण मान्न भने सकिँदैन।
अंकभन्दा ठूलो कुरा बालबालिकाको मन
परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउनुपर्ने दबाब, असफलताको डर, अभिभावकको अत्यधिक अपेक्षा वा अरूसँग तुलना गरिने व्यवहारले कतिपय बालबालिकामा मानसिक दबाब बढाउन सक्छ।
पढाइमा कमजोर हुँदा गाली गर्ने, कम अंक ल्याउँदा अपमानित गर्ने, अरू विद्यार्थीसँग तुलना गर्ने वा भविष्य बिग्रिने डर देखाउने व्यवहारले बालबालिकालाई आफू असफल भएको महसुस गराउन सक्छ।
कतिपय बालबालिका आफ्ना समस्या अभिभावकसँग खुलेर भन्न सक्दैनन्। ‘गाली गर्छन्’, ‘मेरो कुरा बुझ्दैनन्’ वा ‘मेरो कुरा कसैले सुन्दैन’ भन्ने भावना बढ्दै जाँदा उनीहरू आफ्नै समस्याभित्र एक्लिँदै जान सक्छन्।
त्यसैले विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धिलाई मात्रै सफलताको मापदण्ड बनाउनुको सट्टा उनीहरूको मानसिक अवस्था, व्यवहार र भावनात्मक आवश्यकतालाई पनि बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।
घरको वातावरणदेखि सामाजिक दबाबसम्म
बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यमा पारिवारिक वातावरणको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। घरभित्रको निरन्तर विवाद, अभिभावकबीचको तनाव, आर्थिक समस्या, उपेक्षा वा आफूलाई परिवारबाट असुरक्षित महसुस गर्ने अवस्थाले पनि उनीहरूमा मानसिक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
त्यस्तै, साथीभाइसँगको विवाद, विद्यालयमा हुने बुलिङ, अपमानित भएको अनुभूति तथा सामाजिक रूपमा स्वीकार नभएको महसुसले पनि किशोरकिशोरीमा गम्भीर तनाव निम्त्याउन सक्छ।
सामाजिक सञ्जाल : अवसरसँगै चुनौती
किशोरकिशोरीको जीवनमा सामाजिक सञ्जालको प्रभाव पनि बढ्दो छ। अरूको जीवनसँग आफ्नो तुलना गर्ने, साइबर बुलिङको सामना गर्ने, व्यक्तिगत फोटो वा कुराकानी सार्वजनिक हुने डर तथा अनलाइन अपमानजस्ता विषयले मानसिक दबाब बढाउन सक्ने प्रहरीको बुझाइ छ।
तर आत्महत्याको हरेक घटनालाई सामाजिक सञ्जालसँग जोडेर हेर्न भने नमिल्ने विज्ञहरूको तर्क छ। घटनाअघिको व्यवहार, पारिवारिक अवस्था, विद्यालयको वातावरण, साथीभाइसँगको सम्बन्ध र अन्य परिस्थितिको समग्र अध्ययनपछि मात्रै सम्भावित कारणबारे निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।
‘नाटक’ नभनी बालबालिकाको कुरा सुनौं
बालबालिकाले आफ्ना समस्या सधैं शब्दमा व्यक्त गर्छन् भन्ने हुँदैन। उनीहरूको व्यवहारमा अचानक आउने परिवर्तनलाई पनि गम्भीर संकेतका रूपमा लिन आवश्यक हुन्छ।
एक्लै बस्न खोज्ने, पहिले मन पर्ने गतिविधिमा रुचि घट्ने, पढाइमा अचानक ध्यान नदिने, परिवार तथा साथीभाइबाट टाढिँदै जाने, अत्यधिक निराश देखिने वा आफूलाई बेकार अथवा बोझ भएको जस्ता कुरा गर्ने अवस्थालाई ‘नाटक’ वा ‘उमेरको प्रभाव’ भनेर पन्छाउनु हुँदैन।
यस्तो अवस्थामा अभिभावक र शिक्षकले बालबालिकासँग खुलेर कुरा गर्ने, उनीहरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्ने र आवश्यक परे मनोसामाजिक परामर्श तथा विशेषज्ञको सहयोग लिनुपर्ने हुन्छ।
विद्यालयमा अंकसँगै मानसिक स्वास्थ्य पनि
एक वर्षमै १६ वर्षमुनिका ३२ बालबालिकाले आत्महत्या गरेको तथ्यांकले विद्यालयको भूमिकामाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
विद्यालय विद्यार्थीलाई पढाउने र परीक्षा लिने ठाउँ मात्रै होइन, उनीहरूको सामाजिक तथा भावनात्मक विकासको महत्वपूर्ण आधार पनि हो।
त्यसैले विद्यालयमा नियमित मनोसामाजिक परामर्श, विद्यार्थीको व्यवहारमा आएको परिवर्तन पहिचान गर्ने संयन्त्र र शिक्षकलाई मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी आधारभूत तालिम आवश्यक देखिन्छ।
विद्यार्थीले समस्या पर्दा सहज रूपमा आफ्ना कुरा राख्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
‘३२’ केवल एउटा संख्या होइन
प्रहरीको तथ्यांकमा १६ वर्षमुनिका ३२ बालबालिका देखिए पनि यो केवल एउटा संख्या होइन।
यसको पछाडि ३२ परिवारको अपूरणीय क्षति, विद्यालयले गुमाएका विद्यार्थी र समाजले गुमाएका सम्भावना छन्।
त्यसैले आत्महत्याको तथ्यांक सार्वजनिक गरेर मात्रै समस्या समाधान हुँदैन। स्थानीय तह, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, प्रहरी, अभिभावक र समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय गर्दै बालबालिका तथा किशोरकिशोरीको मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्ने दीर्घकालीन कार्यक्रम आवश्यक देखिन्छ।
रौतहटमा एक वर्षमै १६३ जनाले आत्महत्या गरेको र त्यसमध्ये १६ वर्षमुनिका ३२ बालबालिका रहेको तथ्यांकले आत्महत्या रोकथामलाई केवल स्वास्थ्य क्षेत्रको विषय नभई परिवार, विद्यालय, समाज र राज्य सबैको साझा जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्ने स्पष्ट संकेत गरेको छ।
